Drie woorden tegen een spreekwoord: de bondigheid van Al-Baqarah 2:179

Naast de wonderbaarlijke rangschikking van woorden (naẓm) kende de klassieke Arabische retorica nog een tweede criterium voor onnavolgbare welsprekendheid: ījāz — het vermogen om een maximale betekenis in een minimum aantal woorden te vatten, zonder dat er iets aan duidelijkheid verloren gaat. Geen vers wordt in de klassieke bronnen zo vaak aangehaald als bewijs hiervan als Surah al-Baqarah 2:179.

De vergelijking die klassieke taalkundigen maakten

Voor-islamitische Arabieren beroemden zich al op een gezegde dat zij als toppunt van bondigheid beschouwden: "القتل أنفى للقتل" — al-qatlu anfā li-l-qatl, "doden is het meest doeltreffend om doden te voorkomen." Klassieke taalkundigen vergeleken dit gezegde uitdrukkelijk met het koranvers en concludeerden dat de Koran won op meerdere vlakken:

1. Korter en toch rijker. Het Arabische gezegde telt 14 letters; het relevante deel van het koranvers ("القصاص حياة") slechts 10 — en toch drukt het meer uit.
2. Preciezer in betekenis. Het gezegde zegt letterlijk dat doden de oorzaak is van het niet-bestaan van doden — een cirkelredenering, iets is de oorzaak van zijn eigen afwezigheid. Het koranvers is scherper en logisch coherenter: een specifiek soort doden (namelijk qiṣāṣ, de rechtmatige vergelding) is de oorzaak van leven — het leven van het toekomstige slachtoffer dat wordt afgeschrikt door de wetenschap dat vergelding volgt.
3. Het woord "leven" (ḥayāh) is onbepaald gelaten — geen lidwoord, geen beperking — waardoor het zowel het leven van de dader (die wordt afgeschrikt) als van toekomstige slachtoffers omvat. Één woord, twee geredde levens.

Waarom dit een vorm van iʿjāz is

Dit is precies wat al-Jurjani's theorie van naẓm voorspelt: het gaat niet om welk woord op zichzelf het mooiste is, maar om hoe de exacte keuze en plaatsing van ieder woord de logische structuur van de boodschap draagt. Vervang "قصاص" (specifieke, rechtmatige vergelding) door het algemenere "قتل" (doden), en de hele argumentatieve kracht van het vers valt in elkaar — je krijgt dan precies de cirkelredenering van het Arabische gezegde terug.